Neandertalczycy z Polski bez tajemnic. Jaskinia, którą odwiedziłem na wakacjach, pozwoliła przeprowadzić przełomowe badania

Wiele razy podczas wakacji odwiedzałem na rowerze okolice tej jaskini. Nawet wówczas nie przypuszczałem, że kryje ona w sobie niespodziankę w postaci próbek, które pozwoliły naukowcom po raz pierwszy odtworzyć obraz niewielkiej grupy neandertalczyków żyjących w tym samym miejscu i czasie.

Jaskinia Stajnia jest jednym z ciekawszych miejsc Wyżynie Częstochowskiej. Położona w okolicy wsi Mirów, niedaleko będącego moją bazą wypadową Zawiercia, stała się jednym z pierwszych miejsc wartych odwiedzenia podczas wakacji. Okazuje się, że ta całkiem sporych rozmiarów pieczara gościła przedstawicieli rodzaju ludzkiego już ok. 100 tys. lat temu.

Przełomowe badanie nie tylko polskich naukowców

Jak się okazuje, miejsce to było często odwiedzane przez neandertalczyków. Ich ślady w postaci ośmiu zębów tam znalezionych przebadał międzynarodowy zespół badaczy (A. Picin, M. Hajdinjak, W. Nowaczewska i inni), wśród których znaleźli się również Polacy. Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Current Biology. Materiał genetyczny należał do siedmiu osobników, którzy żyli około 100 tys. lat temu na północ od Karpat. To wyjątkowa sytuacja w badaniach nad neandertalczykami – zazwyczaj naukowcy dysponują pojedynczymi próbkami z różnych miejsc i okresów. Tym samym, jak podkreślają autorzy, po raz pierwszy udało się uzyskać spójny obraz genetyczny niewielkiej grupy z Europy Środkowo-Wschodniej.

Łącznie przeanalizowano dziewięć zębów. Z ośmiu udało się wyodrębnić próbki DNA. Zdjęcie: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology

Analiza wykazała, że mitochondrialne DNA osobników ze Stajni należy do tej samej linii genetycznej, którą wcześniej identyfikowano u neandertalczyków z Półwyspu Iberyjskiego, południowo-wschodniej Francji i północnego Kaukazu. To zaś wskazuje, że ta linia, zanim została zastąpiona przez inne warianty genetyczne w późniejszych populacjach neandertalczyków, była niegdyś szeroko rozpowszechniona w zachodniej Eurazji.

Ślady pokrewieństwa wśród osobników

Szczególnie interesujące okazały się wyniki dotyczące relacji rodzinnych. Dwa zęby należące do młodych osobników oraz jeden do dorosłego wykazały identyczne mitochondrialne DNA. To sugeruje, że osoby te mogły być ze sobą blisko spokrewnione, co stanowi rzadki dowód na strukturę społeczną tej grupy.

Badacze zestawili wyniki z materiałem genetycznym neandertalczyka znanego jako Thorin, odkrytego w Jaskinia Mandrin. Osobnik ten, datowany na około 50 tys. lat, posiada podobny genom mitochondrialny. Wnioski z badania wzmacniają tezę, że Europa Środkowo-Wschodnia, w tym tereny obecnej Polski, odgrywała istotną rolę w historii neandertalczyków, zamiast być jedynie marginalnym obszarem ich występowania.

Tym samym rejon Jury Krakowsko-Częstochowskiej wraz z Jaskinią Stajnia, jawi się jako ważne miejsce do badania migracji, interakcji i wymiany technologii między populacjami neandertalczyków na przestrzeni tysięcy lat. Badanie pokazuje też, jak współczesne metody analizy DNA pozwalają rekonstruować nie tylko ewolucję gatunku, ale również relacje społeczne sprzed dziesiątek tysięcy lat.

Kto by pomyślał, że tak dobrze znany obiekt będący miejscem licznych wycieczek kryje w sobie aż takie tajemnice…